O PROJEKCIE

Działania ochronne na rzecz bociana białego zapoczątkowano w naszym kraju w roku 1995. W roku 1999 Towarzystwo Przyrodnicze “Bocian” rozpoczęło projekt “Ochrona bociana białego na Nizinie Mazowieckiej”.

Głównymi elementami projektu są:

• ochrona zagrożonych gniazd bocianich;
• ochrona terenów żerowiskowych;
• modernizacja urządzeń energetycznych (rozłączniki i stacje transformatorowe)
• ratowanie osobników kontuzjowanych; 
• edukacja; 
• gromadzenie danych naukowych                      

Ochrona gniazd

GNIAZDA NA CZYNNYCH SŁUPACH ENERGETYCZNYCH
Są instalowane w miejscach gdzie wcześniej bociany zbudowały gniazdo i wychowały co najmniej jeden raz pisklęta. Prace przy gniazdach zlokalizowanych na czynnych słupach energetycznych obejmują przenoszenie części gniazd na specjalne platformy metalowe. Są one prowadzone przez przeszkolonych pracowników Rejonów Energetycznych. Ponieważ w ostatnich latach bocian zmniejsza swoją liczebność i część gniazd pozostaje nie zasiedlona, stopniowo odstępuje się od instalacji nowych gniazd. Po odpowiednim przeszkoleniu pracownicy Rejonów Energetycznych identyfikują podczas przeglądów linii w terenie gniazda nie zasiedlone od kilku lat i przenoszą je w miejsca gdzie istnieje zagrożenie dla bocianów. W ten sposób platformy gniazdowe są wykorzystane w sposób optymalny. Gniazda wieloletnie na platformach są konsekrowane poprzez zrzucenie części materiału gniazdowego co zapobiega upadkowi gniazda czy złamaniu nadmiernie obciążonego słupa energetycznego.
 

GNIAZDA NA DRZEWACH
Gniazda bocianie zlokalizowane na drzewach, w odróżnieniu od gniazd na budynkach czy słupach energetycznych są dla bocianów stosunkowo bezpieczne i przy odpowiedniej konserwacji mogą być wykorzystywane wiele lat. Wokół tego rodzaju gniazd przeprowadza się najczęściej systematyczne cięcia pędów zasłaniających dolot. Zabiegowi temu towarzyszy czasami odciążenie gniazda poprzez zrzucenie części materiału gniazdowego zgromadzonego w ciągu wielu sezonów lęgowych. W niektórych przypadkach występuje konieczność wymiany platformy gniazdowej i umocnienia gniazda na tym samym drzewie.

GNIAZDA NA BUDYNKACH
Są instalowane najczęściej w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia np. gdy wcześniej zainstalowane gniazdo uległo zniszczeniu. Odpowiedniej konstrukcji platformę drewnianą montuje się najczęściej na tym samym miejscu gdzie znajdowało się stare gniado.

SŁUPY WOLNOSTOJĄCE Z GNIAZDAMI
Ustawia się je w sytuacjach, gdy planowana jest rozbiórka budynku, na którym znajduje się gniazdo, gdy suche drzewo z gniazdem grozi złamaniem czy wywróceniem lub, gdy gniazdo stwarza sytuacje konfliktowe (np. znajduje się na czynnym kominie budynku mieszkalnego) i należy je przenieść itp. Zabieg ten jest wykonywany sporadycznie również w trakcie sezonu lęgowego, gdy gniazdo na którym są młode ptaki ulegnie zniszczeniu, a młode przeżyją upadek (np. w trakcie gwałtownej burzy). Słup ustawia się w sytuacji gdy nie istnieje możliwość odbudowania gniazda na tym samym miejscu.

Z wszystkich rodzajów gniazd podczas interwencji są wyplątywane sznurki stanowiące zagrożenia dla piskląt.

Ochrona terenów żerowiskowych

Ochrona terenów żerowiskowych bociana jest najważniejszym elementem decydującym o zachowaniu w dobrej kondycji lokalnych populacji bocianich. Służą temu praktyczne działania sprzyjające utrzymaniu ekstensywnego rolnictwa. Obejmują one m.in. promocję programów rolno-środowiskowych (szkolenia dla rolników) będących instrumentem wspomagającym utrzymanie dotychczasowych metod gospodarowania. Stosowane są także zachęty finansowe dla rolników mające doprowadzić do utrzymania hodowli zwierząt oraz przywrócenia wypasu i koszenia (towarzystwo dofinansowywało zabiegi zmierzające do zwiększenia obsady zwierząt na terenie wspólnoty gruntowej w Borsukach). Na tym samym terenie oraz w rezerwacie Kózki prowadzono akcje usuwania sukcesji roślinnej (dotychczas odkrzaczono w ramach akcji ponad 100 ha łąk i pastwisk). Dodatkowo od roku 2008 na terenie rezerwatu Kózki jest prowadzony wypas stada owiec rasy świniarka stanowiącego własność towarzystwa. Zabiegi te pozwalają zachować siedliska dla niektórych rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz wpływają na utrzymanie lokalnej populacji bociana białego na dotychczasowym poziomie.

Modernizacja urządzeń energetycznych (rozłączniki i stacje transformatorowe)

Z danych zgromadzonych przez energetyków oraz towarzystwo wynika, że każdego roku na terenie województwa mazowieckiego na urządzeniach energetycznych ginie około 550 bocianów. Stanowi to około 8% populacji wojewódzkiej bociana białego. Ta przerażająca statystyka zdecydowała o tym, że od roku 2009 w ramach projektu ochrony bociana są modernizowane słupy energetyczne średniego napięcia z tzw. rozłącznikami oraz stacje transformatorowe, na których giną bociany porażone prądem.
Prace są prowadzone przez energetyków i polegają na przenoszeniu niebezpiecznych urządzeń zlokalizowanych na wierzchołku słupa na jego boczną część. Wykonuje się je w taki sposób, by na górze rozłącznika i stacji transformatorowej pozostała wolna belka, na której siadające bociany i inne duże ptaki nie będą rażone prądem. Zabiegi na obydwu rodzajach urządzeń są realizowane równocześnie i są rozwiązaniem skutecznym. Wszystkie prace na słupach wykonuje się do lipca, czyli do momentu opuszczenia gniazd przez młode bociany. W ciągu pierwszych tygodni po opuszczeniu gniazda istnieje największe zagrożenie porażeń prądem ptaków uczących się fruwać oraz przygotowujących się do odlotu.

Prace modernizacyjne na rozłącznikach i stacjach zostały przeprowadzone w rejonach: Łuków, Ostrołęka, Przasnysz, Mińsk Mazowiecki, Garwolin, Wyszków i Siedlce. Łącznie w latach 2009-2010 zmodernizowano 64 rozłączniki oraz około 30 stacji transformatorowych.

Bociany kontuzjowane

Bocian nie jest gatunkiem zagrożonym na terenie naszego kraju. Ptak ten jest bardzo dobrze znany i darzony powszechną sympatią. Przywiązanie ludzi do bocianów gniazdujących w obejściu powoduje silne społeczne oczekiwania by każdego poszkodowanego osobnika otaczać opieką (leczyć i rehabilitować). Od początku trwania projektu staramy się pomagać ptakom kontuzjowanym znajdowanym przez ludzi w terenie. Każdego roku odbieramy informacje z całej Polski nt różnego rodzaju kontuzji które odnoszą bociany. Najczęściej spotykane urazy to: porażenia prądem, złamania nóg i skrzydeł, zaplątanie w sznurki, potrącenia przez pojazdy mechaniczne itp.

Na wszystkie prośby o pomoc staramy się reagować adekwatnie do sytuacji. Ptaki które z konieczności trafiają do nas z terenu po odpowiednim zaopatrzeniu przez lekarza weterynarii zostają przez nas przekazane do Warszawskiego Ogrodu Zoologicznego. Ze względu na skalę potrzeb związanych z leczeniem i rehabilitacją bocianów białych towarzystwo będzie starać się w przyszłych latach o stworzenie ośrodka rehabilitacji mającego możliwość czasowego przetrzymywania dzikich ptaków, w tym szczególnie bocianów białych.
 

Edukacja

Bocian biały jest idealnym obiektem do prowadzenia edukacji. Dzięki powszechnej sympatii, jaką jest darzony, udaje się prowadzić ogólnopolski program jego ochrony, szeroki program edukacyjny, akcje promocyjne np. Dzień Bociana itp. Dzięki temu ptakowi można w prosty sposób przybliżać problemy ochrony terenów podmokłych będących środowiskiem życia wielu rzadkich i zagrożonych gatunków. W programie ochrony bociana białego realizowanym przez Towarzystwo równolegle prowadzi się działania edukacyjne na kilku poziomach. Edukacja polega m.in. na organizowaniu i prowadzeniu prelekcji przyrodniczych dla dzieci, młodzieży oraz dorosłych. Ważnym elementem edukacji jest organizowany od kilku lat rajd rowerowy "Szlakiem bocianich gniazd", w którym uczestniczy każdego roku kilkadziesiąt osób z kilku szkół podstawowych, gimnazjów oraz grupa osób dorosłych. W trakcie rajdu przybliża się zagadnienia związane z programem ochrony gatunku, rolą dolin rzecznych będących najcenniejszymi żerowiskami, ochroną gatunków krajobrazu rolniczego czy problematyką ratowania ptaków kontuzjowanych. W ramach programu prowadzi się także edukację dorosłych. Polega ona m.in. na organizacji szkoleń dla lekarzy weterynarii pt "Jak pomagać poszkodowanym ptakom", szkoleń dla osób biorących udział w liczeniach bocianów na powierzchniach próbnych, szkoleń dla służb energetycznych itp. Od roku 2002 Towarzystwo realizuje projekt polegający na przekazywaniu najlepszych polskich doświadczeń w ochronie bociana białego służbom energetycznym, przyrodnikom oraz dzieciom i młodzieży z Ukrainy. Od roku 2009 współpracuje także w tej materii z przyrodnikami i energetykami z Białorusi.  

 

Gromadzenie danych naukowych

Od początku trwania programu, obok typowych prac przy gniazdach oraz edukacji w terenie, gromadzono dane naukowe dotyczące bocianiej populacji zasiedlającej obszary całych powiatów. Dzięki silnej grupie wolontariuszy (około 30 osób) od roku 1999, w 11 wybranych powiatach północno-wschodniej części województwa mazowieckiego przeprowadzono kompleksową inwentaryzację gniazd. Każdego roku prowadzono liczenia w dwóch różnych powiatach tej części województwa. Liczenia prowadzili członkowie i wolontariusze Towarzystwa Przyrodniczego "Bocian". Uczestnicy prac zbierali informacje dotyczące lokalizacji gniazda, ilości młodych ptaków znajdujących się w gnieździe, przyczyn strat w lęgach, terminów przylotu i odlotu ptaków, przypadków śmierci bocianów itp. Notowano także zakres niezbędnych zabiegów pielęgnacyjnych w odniesieniu do gniazd zagrożonych. Dodatkowo gromadzono dane o występowaniu rzadkich gatunków roślin i zwierzą tj. jak np. storczyki, bocian czarny, błotniak łąkowy itp. Dane dotyczące bociana czarnego wykorzystano podczas tworzenia stref ochronnych wokół gniazd, a informacje o błotniaku łąkowym do ratowania zagrożonych lęgów tego gatunku jak również w monitoringu populacji. Uzyskane w trakcie liczeń bocianów wyniki posłużyły do przeprowadzenia szczegółowych analiz wskaźników rozrodu oraz jako punkt odniesienia do prac remontowych przy zagrożonych gniazdach.

W roku 2004, Towarzystwo koordynowało akcję liczenia bocianów w ramach VI Międzynarodowego Cenzusu Gniazd Bocianich na terenie województwa mazowieckiego. Dzięki szerokiemu zaangażowaniu różnego rodzaju instytucji, szkół, wolontariuszy itp. udało się policzyć bociany na terenie całego województwa obejmującego swoją powierzchnią 35 598 km2, co stanowi ok. 11,38% powierzchni kraju. Od roku 2003 liczone są w każdym sezonie bociany na terenie 2 gmin powiatu siedleckiego: Suchożebry i Mokobody.